środa, 30 sierpnia 2006

W artykule pod wszystko mówiącym tytułem “Piastowskie łże-elity” portal gazeta.pl spopularyzował niedawno kilka faktów dotyczących początków państwowości polskiej. Znalazła się tam między innymi informacja, że Mieszko I i Bolesław Chrobry nie mówili po polsku, a w “dialekcie zachodniosłowiańskim”.

Dobrze, że takie artykuły powstają – wielu ludzi wciąż nie rozumie, że narody wymyślono dopiero w XIX wieku. Jednak języki zróżnicowały się znacznie wcześniej. Jeżeli mowa pierwszych Piastów, prawdopodobnie wyposażona już w tak typowo polskie atrybuty, jak przegłos, nie była jeszcze językiem polskim, to kiedy takowy powstał?

Niektórzy podają za datę graniczną rok 1136, na który datowana jest bulla papieska z licznymi nazwami własnymi z obszaru arcybiskupstwa gnieźnieńskiego. Jako pierwsze zdanie zapisane w języku polskim przytacza się day, ut ia pobrusa, a ti poziwai z tzw. Księgi henrykowskiej (II poł. XIII wieku). Zauważyć jednak należy, że człowiek, który miał w zwyczaju je do swojej małżonki wypowiadać, niejaki “Bogvalus”, wcześniej w tekście nazwany jest Czechem. Czy zatem możemy twierdzić, że to zdanie naprawdę jest po polsku? Może autor określając je w ten sposób czynił rozróżnienie nie między dialektami mieszkańców Polski i Czech, a między językiem słowiańskim a łaciną bądź niemieckim?

Jeszcze sto lat później różnice między tekstami klasyfikowanymi współcześnie jako “polskie” bądź “czeskie” są nieznaczne. Widać to dobrze na przykładzie “polskiej” pieśni wielkanocnej z 1365 i fragmentu “czeskiej” pieśni “Buóh všemohúcí” z tego samego okresu:

Chrystus z martwych wstał je,
ludu przykład dał je,
eż nam z martwych wstaci,
z Bogiem krolewaci.

Jezukriste, vstal si,
nám na příklad dal si,
žeť nám z mrtvých vstáti,
s Bohem přebývati.

Nie znalazłem tych tekstów w oryginalnym zapisie; niewykluczone, że bez transkrypcji na współczesną ortografię żaden nie miałby cech przypisujących go jednoznacznie do któregoś języka.

Zapis jest bowiem ważnym elementem w rozróżnieniu co jest dialektem, co zaś osobnym językiem. Słuchając dialektu kaszubskiego rozumiem może nie wszystko, ale na pewno więcej, niż w przypadku języka czeskiego czy ukraińskiego. Natomiast o ile pisany czeski jest dla mnie łatwiejszy do zrozumienia niż mówiony, w przypadku kaszubczyzny jest odwrotnie. Alfabet kaszubski wydaje się być nastawiony na to, by w każdym słowie znalazły się litery nieznane ortografii polskiej, przez co buduje się wrażenie obcości. Podobnie rzecz ma się z alfabetem śląskim, stworzonym na podstawie czeskiego.

Ponieważ jednak sprawa statusu dialektów kaszubskiego i górnośląskiego budzi wiele emocji i ma charakter niemal polityczny, rozważmy problem na przykładzie bardziej neutralnym, poznańskim. Juliusz Kubel w nieocenionych “Blubrach Starego Marycha” posługuje się ortografią bliską standardowej:

— Marych, ady usiądź się tu kole mnie i szpyc­nij mi ale prościuteńko wew moje modre oczy, ale już!
Ucupłem się na ryczce i się grzecznie pytam, żeli mam tak długo szpycować, bo mam strach, że dostanę kompletnego zyza. A ona na to:
— Godej mi tu zaraz, wylyngo jedna, i to nie żadne tam hojdy-bojdy, ino caluteńką prawdę. Grałeś wew fyl­mie? No, czy ostatnio grałeś wew jakimsi fylmie za artystę?
— Mama, czy cię rąbie? — ja mówię. — Weź, jak nie, łyknij se jakie amedyny na łupież w oku, to ci może przejdzie!
Natomiast Marian Bartkowiak swoje blubry zapisuje fonetycznie:

Póki bułym przedszkolokiym to ni mioł żym pojyncia, co to sum pory zez długimi nogowkami, bo bez całki rok nosiułym krótkie portki na szelkach. Latym na giyrach sandałki, a zimum puńczochy wew rymbki nijakiygo koloru i trzewiki sznurowane. Co żym sie napociuł nim sie jorgłym, jak sie zawiunzuje sznurowadło na pyntelke, ni mocie pojyńcia. Zaś co niektóry to mioł na giyry drewnioki zwane tyż okulokami. Buły to dumowym knyfym uszyte zez świnskij skóry cholywki przybite gwoździami do drzewnianny zelówy. Feste sie na nich zimum slizgało na ligowie i wew giyry buło ciepło choć na ślubne papcie to raczy buły nie rychtyg.
Skutek? Drugi tekst, choć zawiera w istocie mniej wyrazów ściśle poznańskich, wydaje się bardziej “gwarowy”. Zapis taki ma oczywiście swoje zalety. Kiedyś dłuższą chwilę zajęło mi zrozumienie, że “kląkry” zapisane w “Mowie mieszkańców Poznania” to znane mi dobrze klunkry, nigdy bowiem nie słyszałem tego słowa wymawianego ze standardowym, ogólnopolskim [ą]. Z drugiej strony odejście od ortografii polskiej sprawia, że czytelnik niezaznajomiony z daną odmianą regionalną zastanawiać się musi nad znaczeniem każdego prawie słowa.

I tu możnaby się pokusić o wytyczenie granicy, za dialekt uznać taką odmianę, przy której odrębny alfabet raczej przeszkadza niż pomaga. Lecz w gruncie rzeczy pytanie, co jest językiem, nie ma samo w sobie sensu. Staje się potrzebne dopiero, gdy pojawiają się względy pozamerytoryczne. Umieszczanie początków języka polskiego w X wieku służy tworzeniu mitów narodowych, natomiast wydzielanie dialektów Ślązaków i Kaszubów jako osobnych języków jest przejawem szukania na siłę śladów szybko zanikającej odrębności. Łatwo znaleźć takie zjawiska także za granicą, że wspomnę tylko o próbach wyodrębnienia szkockiego angielskiego.

XIX wiek przyniósł wiele szkodliwych idej. Wciąż jeszcze uniemożliwiają one wielu trzeźwe spojrzenie na świat. Miejmy nadzieję, że po latach panowania nad umysłami w końcu zanikną zarówno rujnujący gospodarkę i społeczeństwo socjalizm, jak i nacjonalizm, który dla każdego języka każe tworzyć osobny naród, a dla każdej grupy z ambicjami narodowymi – osobny język,.

Źródła:

Witold Taszycki, Najdawniejsze zabytki języka polskiego

http://www.weytora.cz

http://www.tutej.pl/cms.php?i=11976

http://www.blubracz.koscian.net/blubry.php